"Czy myślałaś kiedyś, jak to będzie, gdy będziesz umierać?" - to pytanie zadał mi niedawno Mateusz - mój 7,5-letni siostrzeniec. Co odpowiedzieć, gdy dziecko zapyta o umieranie i o śmierć? Co powiedzieć, gdy zetknie się ono ze śmiercią bliskiej osoby? Dzieci odnoszą się do zjawiska śmierci bardzo różnie. Zależy to w dużej mierze od ich wieku i od tego, w jaki sposób są wychowywane. Niewłaściwymi słowami bardzo łatwo można zaszczepić w nich lęk przed umieraniem i przed śmiercią. W żadnym wypadku nie powinno się straszyć dzieci piekłem. Temat śmierci nie powinien być również tematem tabu. Wszystko to, co nie jest dziecku znane, budzi ciekawość, ale i obawę. Jeżeli dorośli unikają odpowiedzi na pytania związane ze śmiercią, dziecko samo stara się wypełnić tę lukę wytworami własnej, ogromnie bogatej, choć nie zawsze uspokajającej, wyobraźni.
Dzieci poniżej 5. roku życia mają o śmierci bardzo znikome wyobrażenie. Nie bardzo wiedzą, co to słowo oznacza. Około 5. roku życia śmierć zaczyna im się kojarzyć z brakiem ruchu i z wyrazem "koniec". Ale śmierć jest dla nich najczęściej czymś odwracalnym. Sądzą, iż tylko przez chwilę jest się "nieruchomym", a później znowu się ożywa. Do takiego podejścia w znacznej mierze przyczyniają się również bohaterowie gier komputerowych i filmów, którzy niezliczoną ilość razy tracą życie i niezliczoną ilość razy są do tego życia przywracani. 6-letnie dziecko zaczyna już dostrzegać związek pomiędzy wiekiem a umieraniem. Uważa, że ludzie umierają wtedy, gdy są starzy. Starsze dzieci wykazują coraz większe zainteresowanie śmiercią. Zaczynają się zastanawiać nad tym, że i one mogą umrzeć. Śmierć staje się dla nich czymś realnym i zaczyna budzić w nich lęk. Niedawno, kiedy poprosiłam uczniów czwartej klasy szkoły podstawowej o dokończenie zdania: "Najbardziej boję się...", co trzeci z nich dokończył: "...śmierci". Natomiast w grupie badanych przeze mnie 7-,8-latków (28 osób) takiej odpowiedzi nie udzieliło ani jedno dziecko. W uroczej książeczce zatytułowanej Listy dzieci do Boga (zebrane przez Stuarta Hample i Erica Marshalla, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999), w której dzieci z rozbrajającą bezpośredniością i ufnością zwracają się do Boga, znajdują się również listy poświęcone problemowi śmierci:
Kochany borze dlaczego zamiast pozwalać ludziom umieraci nie zostawisz tych co masz teras? przeciesz musisz ciągle dorabiaci nowych - pyta Ala, a Janek pisze: panie Boże!
To jest wiersz
Kochamcię
bo dałeś nam wszystko
co potrzebne do życia
ale chcę żebyś mi powiedział
dlaczego zrobiłeś tak że
musimy umżeci?
Janek.
Co powiedzieć dziecku o śmierci? Dlaczego musimy umrzeć? Elisabeth Kubler-Ross, psychiatra, całe swoje życie poświęciła umierającym ludziom i ich najbliższym. Porównuje ona śmierć do przemiany gąsienicy w motyla. "Człowiek jest jak motyl w kokonie. Kokon widzisz w lustrze. To tylko czasowe ´miejsce zamieszkania´ twego prawdziwego ´ja´. Kiedy kokon szwankuje i nie można go naprawić - umierasz. I wtedy - mówiąc symbolicznym językiem - motyl opuszcza kokon i wylatuje na wolność (...) W momencie, kiedy opuszczasz kokon, stajesz się bardzo piękny. O wiele piękniejszy niż sobie wyobrażasz. Jesteś doskonały" (Elisabeth Kubler-Ross, Życiodajna śmierć. Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1998). Sądzę, iż takie porównanie bardzo dobrze przemówi do wyobraźni dziecka. Obraz przepoczwarzania się gąsienicy w motyla, wzlot do nieba, do Boga, jest zrozumiały dla dziecka i - co najważniejsze - nie wzbudza w nim lęku. (...) Oczywiście, ogromnie istotne jest to, w jaki sposób dziecko " widzi" samego Boga. Czy jest On dla niego kimś bardzo bliskim, dobrym i miłosiernym, czy też kimś budzącym lęk. Elisabeth Kubler-Ross pisze również o dniu, w którym zdecydowała, że zajmowanie się ludźmi umierającymi i ich bliskimi to jej powołanie. Był to dzień, kiedy znalazła się zaraz po wojnie w Polsce - na Majdanku: " Poszłam do baraków, gdzie najmłodsi więźniowie spędzali ostatnią noc w życiu. Nie wiem, dlaczego tam poszłam. Przypuszczam, że po to, by szukać jakiejś informacji, jakiegoś śladu, który mówiłby, jak dzieci reagowały, stojąc w obliczu śmierci. Na ścianach baraków - paznokciami albo kawałeczkami kredy - rysowały symbole. Najczęstszym były motyle...". W taki sposób dzieci wyobrażały sobie to, co je czeka. Myślę, iż opisywane przez Elisabeth Kubler-Ross zjawisko potwierdza jeszcze sens przedstawiania dzieciom śmierci jako przeobrażenia się w motyla, skoro same dzieci w obliczu śmierci tak to widzą.