Z psychologicznego punktu widzenia istotnym pozostaje pytanie o motywy nawrócenia, które zmieniają się w zależności od typu religijności, a także od historycznego etapu istnienia danej religii. Do wiodących motywów nawrócenia należą: intelektualne, emocjonalne i mistyczne.
Motywy intelektualne sprowadzają się do zaspokajania potrzeb poznawczych człowieka. Dla wielu osób bardzo ważne staje się poszukiwanie sensu życia, określanie podstaw istnienia, ustalenie ostatecznych kryteriów wartościowania. Osoby takie prowokują dyskusje na tematy światopoglądowe, poszukują książek o charakterze filozoficzno-religijnym. Motywacja intelektualna prowadzi do tzw. nawrócenia intelektualnego.
Niemałą rolę w procesie nawrócenia odgrywają emocje, a tym samym motywy emocjonalne. W tego typu nawróceniach ogromne znaczenie mają doznania uczuciowe w grupach religijnych, oczarowanie religią i kultem religijnym, przeżycia niepewności istnienia oraz wyrzuty sumienia. Nawrócenia z motywów emocjonalnych są stosunkowo mało trwałe i może w miarę upływu czasu wystąpić u konwertyty niebezpieczeństwo osłabnięcia zainteresowania religią.
Motywy mistyczne zawierają w sobie pewną głębię, którą nie sposób do końca naukowo scharakteryzować. Rodzą poczucie oddania się komuś lub czemuś, co często łączy się z doświadczeniem nierealności tego, co ma miejsce (tak było przy nawróceniu św. Pawła). Nawrócenie motywowane doznaniami mistycznymi dokonuje się z reguły szybko, choć bardzo często poprzedza je długo trwający kryzys.
Każde nawrócenie jest unikalnym procesem przebiegającym w inny sposób u każdego człowieka. Rozpatrując różne przykłady nawróceń, można wyodrębnić stadia tego procesu.
Najczęściej nawrócenie poprzedza stan niepokoju. W stadium tym człowiek nie potrafi dojść ze sobą do ładu. Ma poczucie grzeszności. Czasami stan taki może pochodzić z trudnej sytuacji życiowej przeżywanej aktualnie, a czasem jest wynikiem długiego procesu zmagania się z samym sobą i starania o wgląd w siebie. Człowiek coraz mocniej uświadamia sobie rozbieżność między własnym życiem i swoją grzesznością a doskonałością Boga.
Sam moment nawrócenia jest często porównywany do doświadczenia oświecenia. Psychologowie określają ten stan jako przeżycie typu „aha!”. Jest to swoisty stan kryzysu nawrócenia, który zostaje przezwyciężony tak, że człowiek ma poczucie uzyskania nowej, lepszej jakości życia. Po tym stanie szczytowego napięcia i decyzji zwrócenia się ku Bogu człowiek ma poczucie wewnętrznego pokoju, odprężenia, wewnętrznej harmonii.
Amerykański psycholog W. James wyodrębnia następujące objawy towarzyszące procesowi nawrócenia: zespół odczuć przed nawróceniem, moment przesilenia, odczucia po nawróceniu, skutki nawrócenia.
Cechą charakterystyczną zespołu odczuć przed nawróceniem jest zazwyczaj poczucie całkowitej bezradności, przygnębienie, pogrążanie się w „czarnych myślach”, niepokój o życie pozagrobowe, poczucie grzechu. Na kryzys nawróceniowy składa się również stan wyczerpania, poczucie, że zrobiło się już wszystko, co można było zrobić, a jednak jakby na próżno. Człowiek ucieka się wtedy również do modlitwy, w której jednak bardziej kieruje się własnym interesem niż chwałą Bożą. Często pogrąża się w melancholii.
Dobrym przykładem kryzysu religijnego są przeżycia św. Augustyna, który wspominając w Wyznaniach swoją matkę i św. Ambrożego pisze: „Miłowała zaś tego męża jakby «Anioła Bożego», ponieważ wiedziała, że to on doprowadził mnie do owego przejściowego stanu wahania i niepewności, i była najgłębiej przekonana, że przejdę jakby z choroby do zdrowia po tym zaostrzeniu się i jakby nasileniu niebezpieczeństwa, które lekarze nazywają kryzysem” (Św. Augustyn, Wyznania, Kraków 1998, s. 138).
To pragnienie i tęsknota przeżywana przez człowieka nie pozostaje bez odpowiedzi. Bóg nie pozwala długo czekać na siebie. Jego odkupieńcza miłość dotyka ludzkich ran i prowadzi do momentu przesilenia.
W momencie przesilenia dochodzą do głosu określone objawy somatyczne i duchowe. Często ludzie czują wtedy silne i coraz to bardziej zwiększające się bicie serca. Mają odczucie obecności i wielkości Boga oraz Jego nieogarnionej miłości i łaski. Rodzi się przeświadczenie, że Bóg jest źródłem szczęścia. Wyzwala się postawa pokory, świadomość własnych braków i wielkiej mocy Boga. Występuje umocnienie w wierze, której źródłem i wypełnieniem jest Jezus Chrystus. Przy niektórych nawróceniach występuje zjawisko fotyzmu, szczególnej iluminacji. Zjawisko to miało miejsce przy nawróceniu św. Pawła. Opisy ludzi, którzy doświadczali tego typu zjawisk wskazują, że kryją się za tym odczucia nowego duchowego odrodzenia, nowego wewnętrznego zrozumienia, spojrzenia na Boga.
Owocem nawrócenia jest uczucie ulgi, poczucie szczęścia, wyzbycie się czysto subiektywnego podejścia do świata na rzecz bardziej obiektywnego spojrzenia na rzeczywistość. Świat jawi się piękniejszy. Dominuje poczucie obdarowania. Człowiek ma poczucie, że roztapia się z miłości. Przemija ciężar winy i potępienia. Serce napełnia się wdzięcznością. Niejednokrotnie trwałym owocem tego przeżycia jest utrata smaku do cielesnych przyjemności.
O wartości nawrócenia decydują jego trwałe owoce, które teologicznie określane są mianem uświęcenia. W psychologicznym obrazie człowieka nawróconego ujawnia się nowy poziom duchowej witalności, zmiany w zakresie dobrych nawyków, poczucie pewności i pokoju, łatwe wykonywanie rzeczy dotychczas niemożliwych, nawet heroicznych, przypływ nowej energii i wytrwałość. Osoba nawrócona jakby szybciej dojrzewa; dokonuje się zjednoczenie podzielonej jaźni - znika konflikt motywów, mocniej ujawnia się motyw transcendentny. Następuje poddanie się woli Bożej i zmiana kierunku życia ku realnym i godnym człowieka wartościom.
Aby owoce te były stałe, ważne jest wykształcenie w sobie powinności podtrzymywania doznań, jakie niesie ze sobą autentyczne nawrócenie. Pomocą dla konwertyty może być dobra wspólnota religijna, która pomoże mu bardziej umocnić się na odkrytej nowej drodze życia.
Nawrócenie - to w jakimś sensie przełom ku życiu, to poszukiwanie pięknego życia, które człowiek stracił przez grzech i odwrócenie się od Boga. Żeby żyć w pełni trzeba kochać Boga, bliźniego i siebie samego. Nawrócenie, zarówno w perspektywie psychologicznej, jak i religijnej, zawsze zawiera element otwarcia i ukierunkowania człowieka na Boga, który mówi: „Beze mnie nic nie możecie uczynić” (J 15,5).