W 428 r. patriarcha Konstantynopola Nestoriusz w kazaniu na Boże Narodzenie wystąpił przeciw coraz powszechniejszemu nazywaniu Maryi matką Boga – po grecku „Theotokos”. Twierdził bowiem, że w Jezusie istniały dwie odrębne i niezależne od siebie osoby: boska i ludzka. Jezus-Bóg nie został zrodzony z Maryi, lecz z Ojca przed wiekami, a więc Maryja nie jest matką Boga, a tylko matką człowieka – Chrystusa („Christotokos”).

Podniosły się przeciwko temu liczne sprzeciwy. Patriarcha Aleksandrii Cyryl wystosował list do cesarza i rzymskiego papieża. Reagując, papież Celestyn I pisze w tej sprawie list do Nestoriusza, a także do kapłanów w Konstantynopolu oraz do wszystkich patriarchów Wschodu. Cyryl zaś zwołuje synod w Aleksandrii, na którym potępiono błędy Nestoriusza. Dyskusje stały się gorące, gdyż Nestoriusza poparło wielu biskupów. Wreszcie cesarz zwołał w 431 r. do Efezu sobór powszechny. Ogłoszono na nim dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi, a Nestoriusza złożono z urzędu patriarszego.

Zwolennicy przyznania Maryi tytułu Bożej Rodzicielki utrzymywali, że człowieczeństwo Jej Syna od samego swego poczęcia było złączone osobowym, nierozerwalnym węzłem z bóstwem jednej z Osób Trójcy Przenajświętszej. Stanowi z Nią jedność nierozdzielną. Jezus jest zarazem Bogiem i człowiekiem. Skoro więc Syn Maryi jest przedwiecznym Synem Bożym, który dopuścił do uczestnictwa w swym bóstwie nasze człowieczeństwo i zjednoczył w swej boskiej Osobie swą boską naturę z naturą ludzką, które dokonało się w Jej łonie, możemy Maryję nazywać Matką Boga-Człowieka.

Świadectwem przyznawania Maryi tego tytułu na długo przed soborem w Efezie jest modlitwa „Pod Twoją obronę, Święta Boga Rodzicielko”, która pojawiła się w Egipcie już pod koniec II wieku. Wierzono bowiem, że Maryja ze względu na swój macierzyński związek z Jezusem ma skuteczne możliwości wstawiennicze u swego boskiego Syna.

W pierwszych wiekach w dniu 1 stycznia obchodzono oktawę święta Bożego Narodzenia, a zarazem pamiątkę obrzezania i nadania Synowi Maryi imienia Jezus. Od połowy V wieku modlitwy liturgiczne dnia przyjmują charakter maryjny. Dzień rozpoczynający nowy rok staje się pierwszym świętem maryjnym w liturgii rzymskiej. Niektórzy wprowadzenie tego święta wiążą ze sprowadzeniem z Konstantynopola do bazyliki Santa Maria Antiqua na Forum Romanum kopii obrazu Matki Bożej Łukaszowego autorstwa.

Dzień Nowego Roku zachował charakter maryjny jeszcze w późnym średniowieczu i dopiero pod wpływem liturgii galijskiej oktawa Bożego Narodzenia przyjęła charakter święta Obrzezania Pańskiego i nadania Imienia Jezus. Do liturgii Kościoła łacińskiego ponownie wprowadził święto świętej Bożej Rodzicielki w 1931 r. papież Pius XI – na pamiątkę 1500. rocznicy soboru w Efezie wyznaczył je na dzień 11 października. Posoborowa reforma liturgiczna w 1969 r. podniosła je do rangi uroczystości nakazanych i przeniosła na 1 stycznia.