W niedzielę 1 października 2017 r. przed 5 rano, mimo padającego obficie deszczu, w całej Barcelonie można było zobaczyć tłumy osób kierujące się do szkół, w których zorganizowano lokale wyborcze. Tam, za zamkniętymi drzwiami i bramami, już czekali inni, którzy spędzili noc, czuwając nad bezpieczeństwem miejsca do głosowania. Chronili je przed hiszpańską policją. Do godz. 9 trwało nerwowe wyczekiwanie, czy uda się choćby rozpocząć referendum, mające trwać do wieczora. W niektórych miejscach zdołano je dokończyć bez przeszkód, w innych – interweniowała policja.

– Głosowałam w niedzielę i byłam bardzo zaskoczona, że w mojej dzielnicy jest tak wiele osób gotowych do „nieposłuszeństwa” i zagłosowania – tłumaczy Carmen, 21-letnia studentka z Barcelony. – Gdy przyszłam o 6 rano, zobaczyłam ludzi, którzy spali w szkole, byli już także pilnujący wejścia, inni czekali na ulicy na przybycie urn, żeby je bezpiecznie przetransportować do środka. Spędziłam tam 15 godzin. Poszłam również w sobotę, żeby przynieść jedzenie, koce do spania. Uważam, że pokazaliśmy piękną jedność, czuło się wsparcie dla wszystkich – dla głosujących, ale także dla niegłosujących, bo my respektujemy prawa każdego.

Carmen nie doświadczyła interwencji służb spoza Katalonii (do regionu wysłano oddziały Policía Nacional i Guardia Civil, które miały za zadanie uniemożliwić głosowanie), ale przekonuje, że non stop trzeba było mieć się na baczności. – Cały ranek otrzymywaliśmy wiadomości, że jest bardzo prawdopodobne, iż tu przyjdą, ponieważ zamykali szkoły w okolicy. Byliśmy dosyć ważnym miejscem. Ludzie, którym zamknięto lokale, przychodzili do nas. W związku z przewidywanymi problemami wyjątkowo pozwolono tym razem głosować w jakimkolwiek punkcie.

W wielu miejscach Katalończycy nie czekali jednak bezczynnie. Ariadna, mieszkanka Sant Pol de Mar, opowiada, że wokół lokali w wąskich uliczkach jej miejscowości pozastawiano przejazd samochodami i traktorami, więc policja nie mogła się przedostać. Tłumaczy też, że czuło się strach, bo dochodziły informacje o ludziach postrzelonych przez funkcjonariuszy, którzy użyli wobec nich gumowych kul. Jedna osoba straciła w ten sposób oko. Trzeba dodać, że ta broń jest od kilku lat zakazana w Katalonii i służby mundurowe nie mogą się nią posługiwać, jednak zakaz ten nie dotyczy policji spoza regionu autonomicznego.

Groźniejsi niż Baskowie

Głosowanie rozpoczynano od osób starszych, które także kilka godzin czekały pod lokalami wyborczymi, często na wózkach lub z własnymi krzesełkami. Po odejściu od urn otrzymywały one od tłumu czekającego na zewnątrz gromkie brawa i odbierały gratulacje. W powietrzu wyczuwalna była wyjątkowa atmosfera rozpoczęcia czegoś ważnego. – Jestem bardzo dumna z aktywności ludzi, nigdy czegoś takiego na własne oczy nie widziałam – przyznaje Carmen. – Co prawda w trakcie Diady (narodowe święto Katalonii, 11 września) także odczuwa się jedność ludzi, którzy kochają Katalonię i naród kataloński. Wtedy też widzi się tę chęć wyjścia na ulicę, żeby krzyczeć i manifestować to, co się myśli. Ale nigdy nie widziałam tego na tak dużą skalę i uważam to za piękne doświadczenie. Zaczęliśmy w ten sposób, kto wie, jak skończymy.

Swojej dumy nie krył też Gerard Piqué – obrońca FC Barcelony, który po rozegranym przy pustych trybunach meczu z Las Palmas ze łzami w oczach chwalił poczynania rodaków. – Można głosować: „Tak”, „Nie” albo oddać pustą kartę, ale się głosuje. Ten kraj przez wiele lat cierpiał z powodu frankizmu i nie mógł głosować. To jest prawo, którego bronimy. Jako Katalończyk dzisiaj bardziej niż kiedykolwiek czuję się dumny ze społeczeństwa Katalonii. Ci ludzie potwierdzają, że zasługują na coś lepszego.

Referendum nie było legalne, bo nie uzyskano na nie oficjalnej zgody, jednak Katalończycy, zmęczeni ciągłymi potyczkami z rządem w Madrycie, uważają je za bardzo ważne. – Wierzę bardziej w legitymizację społeczności niż w rozstrzyganie spraw na poziomie sądowniczym – tłumaczy Omar, student aktorstwa, organizator strajków studenckich. – Uważam, że pierwsze, co jest nielegalne, to fakt, że rząd kraju wykorzystuje dla swoich potrzeb finanse i sądownictwo, które powinny być z definicji i na zawsze niezależne. Używa ich do własnych celów, manipuluje. Nie ma to nic wspólnego z podziałem władzy w Hiszpanii – wyjaśnia. Wskazuje także na wyjątkowo uparte działanie rządu, jeśli chodzi o problem Katalonii. – Najjaśniejszym przykładem na to jest Kraj Basków, gdzie też była społeczność, która chciała decydować o swojej przyszłości. Przez wiele lat działała tam organizacja terrorystyczna (ETA), która walczyła o to, ale stosując terror. Jednak wtedy hiszpański rząd ani razu nie użył aparatu państwowego, żeby zainterweniować, stanąć na drodze lokalnej policji autonomicznego Kraju Basków. A tutaj z powodu jednego prostego głosowania używa się sił represyjnych państwa, aby to uniemożliwić – mówi Omar, który jako rozwiązanie problemu podaje zmianę konstytucji. – Jest przestarzała i nie reprezentuje narodu – podkreśla. – Podobne przeświadczenie ma większość Hiszpanów. Tylko że faktyczna władza należy teraz do skorumpowanych partii, które nie dopuszczają do tego i, korzystając z faszystowskich metod, uniemożliwiają społeczeństwu wyrażanie swojego zdania – dodaje.

Mięśnie kontra umysł

Innym Katalończykom natomiast nielegalność głosowania w ogóle nie przeszkadza. – Jestem tutaj, żeby prosić o niepodległość dla mojego kraju. Głosowałam bez żadnego problemu i w sposób pokojowy – mówi z uśmiechem Merce, emerytka. – Dla nas, dla narodu katalońskiego, referendum jest legalne, ponieważ ludzie o to prosili. Złożyliśmy wniosek u naszych katalońskich władz, że chcemy referendum. My zaakceptowaliśmy ryzyko, że się odłączymy lub nie. Oni w Madrycie nie potrafią tego zaakceptować. Są dwa światy: przed i po referendum. To, co było, już nigdy nie wróci. Nie wierzę już w nic, co robi hiszpański rząd – oni nas po prostu prześladują.

Istnienie dwóch rzeczywistości pojawia się w wielu rozmowach z mieszkańcami Barcelony. – Od teraz już nic nie będzie takie samo w relacjach Katalonii i Hiszpanów. Zawsze byliśmy przez nich zdominowani, a od teraz możemy wreszcie rozmawiać jak równy z równym – uważa Mirella, która wieczorem wraz z mężem przyszła na Plaça de Catalunya w centrum miasta ubrana w barwy Katalonii, aby z rzeszą rodaków uczcić odbyte referendum. – Poszliśmy głosować i teraz świętujemy rezultat. Mimo tego, co się wydarzyło, mimo ataku na demokrację, mimo zachowania policji społeczeństwo mówi – komentuje mieszkanka Barcelony. Pytani o starcia z policją, w których ranne zostały 844 osoby, Katalończycy mają jasną opinię. – Nie było żadnej walki z policją. Policja napadła ludzi, którzy chcieli tylko wrzucić głos do urny – twierdzi stanowczo Mirella. – Nie było żadnej agresji ze strony mieszkańców w stosunku do policji. My chcieliśmy jedynie głosować pokojowo. To było starcie siły mięśni z ludźmi świadomymi i wykształconymi, co symbolicznie widać na nagraniu z rozbijania przez hiszpańską policję szyb w szkole, która była lokalem wyborczym.

Donoszono również o starciach katalońskich służb z przyjezdnymi mundurowymi. Strażacy jasno wyrażali swoje wsparcie dla referendum. Informowali nawet, że w razie zamknięcia lokali przez policję ludzie mogą zbić szybę przeciwpożarową, a straż po przyjeździe będzie zobowiązana otworzyć budynek.

Ulice należą do nich

Nie wolno także zapominać o przeciwnikach referendum. W dniu poprzedzającym głosowanie na ulicach można było zobaczyć osoby z zawieszoną na plecach flagą Hiszpanii, co w Barcelonie na co dzień jest bardzo rzadkim widokiem. Balkony i mury zazwyczaj obwieszone są barwami Katalonii, tę banderę można zobaczyć także na różnego rodzaju zgromadzeniach publicznych. Przeciwnicy protestowali wobec odłączenia się od Hiszpanii i poruszali bardzo ważną kwestię – referendum wywołuje tutaj konflikty, zmienia ludzkie relacje w zakładach pracy, lokalnych społecznościach, a nawet w rodzinach. Dochodzi do tego, że w niektórych środowiskach ludzie boją się wyrażać swoje zdanie, aby nie zostali odrzuceni. Rozmawiałem ze studentem, który nie chciał afiszować się ze swoimi poglądami, czyli niechęcią do udziału w referendum, ze względu na presję środowiska akademickiego. Wielu przeciwników referendum woli pozostać w ukryciu, zatem na obecną chwilę katalońskie ulice są opanowane przez zwolenników głosowania i niepodległości.

„Els carrers seran sempre nostres” – Ulice zawsze będą nasze – wykrzykują zwolennicy niepodległości. Czy zdobędą również swoją republikę? Będzie o to bardzo trudno, ale upór Katalończyków i ich podejście nie pozwalają odbierać im nadziei. Jest tu zresztą tak głęboko zakorzeniona, że sami nie dadzą jej sobie wyrwać.